WYDZIEDZICZENIE DZIECKA
Wiele osób sądzi, że wystarczy nie uwzględnić dziecka w testamencie, aby nie otrzymało ono nic po śmierci rodzica. To błąd. W praktyce takie dziecko nadal może dochodzić zachowku — chyba że zostanie skutecznie wydziedziczone.
Zachowek to ustawowo zagwarantowana część spadku dla najbliższych członków rodziny (np. dzieci, małżonka czy rodziców), nawet jeśli nie zostali uwzględnieni w testamencie. Wynosi on co do zasady połowę wartości udziału, jaki przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, czyli w sytuacji, gdyby zmarły nie pozostawił ważnego testamentu lub nie rozporządził całym majątkiem. W przypadku osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy zachowek wynosi aż 2/3 tej wartości.
Należy jednak odróżnić wydziedziczenie od wyłączenia od dziedziczenia. Wydziedziczenie, zawarte w art. 1008 KC, pozbawia prawa do zachowku, natomiast wyłączenie od dziedziczenia oznacza, że spadkodawca w testamencie nie powołuje danej osoby do spadku albo wprost stwierdza, że dana osoba nie ma dziedziczyć, ale nie odbiera jej prawa do zachowku.
Jedyną formą, w jakiej można skutecznie wydziedziczyć dziecko, jest testament. Co więcej, wydziedziczenie jest możliwe tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z ustawowych przesłanek, przy czym przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać wprost z jego treści i być odpowiednio udokumentowana.
Pierwszą przesłanką jest uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Literatura i orzecznictwo ukształtowały to pojęcie w ten sposób, że oznacza ono długotrwałe, powtarzalne zachowanie rażąco naruszające powszechnie przyjęte normy etyczne i społeczne, np. przestępczy tryb życia czy poważne uzależnienia. Takie zachowanie musi mieć charakter trwały oraz odbywać się wbrew woli spadkodawcy, czyli bez jego akceptacji.
Drugą przesłanką jest popełnienie umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy albo rażącej obrazy jego czci bądź osób mu bliskich. Istotne jest, że chodzi o działanie świadomie skierowane przeciwko spadkodawcy lub osobom, z którymi łączyły go rzeczywiste, bliskie relacje – może to być więc krąg szerszy niż najbliższa rodzina, np. przyjaciel.
Ostatnia przesłanka dotyczy uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy. Obejmuje ona nie tylko uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, lecz także brak troski, pomocy czy kontaktu. Nie można jednak wydziedziczyć dziecka, które zerwało więzi rodzinne ze względu na doznaną krzywdę ze strony spadkodawcy. Przy ocenie tej przesłanki kluczowa jest zarówno długotrwałość, jak i powtarzalność zachowań. Warto również podkreślić, że nawet trwała poprawa zachowania dziecka po sporządzeniu testamentu nie niweluje skuteczności wydziedziczenia.
Co może wydawać się nieintuicyjne, wydziedziczenie dziecka nie powoduje automatycznie wydziedziczenia jego potomstwa. Wydziedziczenie ma charakter ściśle osobisty, zatem jeśli spadkodawca chce wyłączyć również dzieci wydziedziczonego, musi dokonać odrębnego rozporządzenia w stosunku do każdego z nich.
Pojawia się również pytanie, czy możliwe jest cofnięcie wydziedziczenia. Kluczową rolę odgrywa tu przebaczenie spadkodawcy: jeśli wybaczy on przewinienie dziecka, może uchylić skutki wcześniejszego wydziedziczenia. W doktrynie kwestia ta bywa sporna – część prawników twierdzi, że konieczne jest sporządzenie nowego testamentu, inni wskazują, że samo przebaczenie, nawet w formie dorozumianej, wystarcza. Praktyka skłania się ku drugiemu poglądowi – przebaczenie pozwala skutecznie cofnąć wydziedziczenie, bez konieczności zmiany testamentu (uchw. SN z 19.10.2018 r., III CZP 37/18; SA w Poznaniu z 22.9.2022 r., I ACa 887/21).
Masz pytania lub potrzebujesz pomocy prawnej? Skontaktuj się z nami!
tel. (+48) 536 34 34 32
